अङ्ग्रेजी जान्न डिलिजेन्ट हुनुपर्छ

अङ्ग्रेजी भाषा पठनपाठन र प्रयोगका क्रममा देखिएका समस्यालाई समाधान गर्न छलफल चलाउनका लागि इटहरीमा एउटा सर्कल बनेको छ, सर्कल अफ् इङ्गलिस टिचर इटहरी । स्थापना भएको चार वर्षमै एक सय २० भन्दा बढी कार्यपत्र प्रस्तुत गरिएको यस सर्कलमा कलेजमा अङ्ग्रेजी विषय पढाउने ४० जना शिक्षक सदस्य छन् र सर्कलको नेतृत्व गर्छन्, त्रिभुवन विश्वविद्यालयको प्रोफेसरमा भर्खरै नियुक्त भएका प्राध्यापक डाक्टर केदार पौडेल । नेपालमा अङ्ग्रेजी विषयमा औंलामा गन्न सकिने प्रोफेसरमध्ये उनी पनि एक हुन् । उनीसहित काठमाडौंबाहिर जम्मा तीन जना अङ्ग्रेजी विषयका प्रोफेसर छन् भने उपत्यकासहित नेपालमा २० जना मात्र छन् ।  १३ वर्षमा एसएलसी दिएका पौडेलले १४ वर्षको कलिलो उमेरमै धनकुटाको एउटा प्राथमिक विद्यालयमा प्रधानाध्यापकको रूपमा जिम्मेवारी सम्हालेका थिए । विद्यालय, क्याम्पस हुँदै त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा शिक्षण थालेका उनी अहिले महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस धरान र कस्तुरी कलेज इटहरीमा पढाउँछन् । उनीसँग अङ्ग्रेजी भाषाको विषयमा हिमाल दहालले गरेको कुराकानीको सार :

सर्कल अफ् इङ्लिस टिचर के हो ?
अङ्ग्रेजी भाषामा शिक्षकको गुणस्तर उकास्न तथा प्राध्यापकको क्षमता विकासमा मद्धत गर्दै विद्यार्थीलाई स्तरीय शिक्षा दिन सहयोग गर्ने सर्कल नै सर्कल अफ् इङ्गलिस टिचर हो । यसले अङ्ग्रेजी पठनपाठन र कोर्समा देखिएका समस्याहरू समाधान गर्न बेलाबेलामा छलफल चलाउने काम गर्छ । त्यसका साथै अङ्ग्रेजी भाषाको कुनै पनि विषयवस्तुमा कार्यपत्र प्रस्तुत गर्ने र त्यसमाथि टिप्पणी गर्ने काम हुन्छ । यस्ता कार्यपत्र र अङ्ग्रेजीसँग सम्बन्धित सामग्री समेटेर ‘सिइटी’ नामक पत्रिकासमेत प्रकाशन गर्छौं, जसको छैठौं संस्करण प्रकाशनको तयारीमा छ ।

इटहरी रिसर्च सेन्टरको पनि अध्यक्ष हुनुहुन्छ, के गर्छ यो संस्थाले ?
यसले विभिन्न विषयमा अध्ययन(अनुसन्धान गर्ने, कार्यपत्र पेश गर्ने काम गर्छ । त्यसका साथै लघु अनुसन्धानलाई प्रोत्साहित गर्छ । कुन विषयमा अनुसन्धान गर्ने हो, त्यसको प्रस्ताव पेश गरेपछि जाँच्ने र अनुसन्धान सकिएपछि निरीक्षण गरी प्रमाणपत्र दिइन्छ । यो संस्थाले ‘आइटिरेक नेपाल’ नामक द्वैभाषिक जर्नलसमेत निकाल्छ, जसको सम्पूर्ण लगानी म आफैंले गर्दै आएको छु । यो संस्थाले राम्जी तिमल्सिनाले प्रस्तुत गर्नुभएको इटहरीको साहित्यसम्बन्धी लघु(अनुसन्धानलाई प्रमाणपत्र दिएको छ । अन्य केही अनुसन्धानहरू भइरहेका छन् ।

अङ्ग्रेजी कस्तो भाषा हो ? विद्यार्थी त यसलाई हाउगुजी मान्छन् नि ।
दक्षिण–पूर्वी एसियामा अन्तर्राष्ट्रिय भाषा सिक्दा अङ्ग्रेजी भाषाको विकल्प नै छैन । अङ्ग्रेजी भाषा नजानेको मानिस जुनसुकै पेसा र काममा पनि पछि पर्छ । नेपाली भाषामा दक्षता पाउन खोज्नेले पनि अनिवार्य अङ्ग्रेजी जान्नै पर्छ । किनकि साहित्य र भाषाका सिद्धान्तहरू अङ्ग्रेजीमा छन् । तर, अङ्ग्रेजीलाई परीक्षा केन्द्रित गरिएकाले यो विद्यार्थीका लागि हाउगुजी बनेको हो । सिक्नैपर्छ भनेर सोच्ने हो र प्रयोग गरेर सिक्ने हो भने गाह्रो छैन ।

उसोभए अङ्ग्रेजीमा कसरी जान्ने बन्ने त ?
त्यसका लागि अङ्ग्रेजी वातावरण चाहिन्छ । म शेर्पा गाउँमा हुर्किएँ । त्यहाँ बस्दा शेर्पा भाषा सिक्न कर लाग्यो । त्यहाँ प्राइमरी शिक्षकले अङ्ग्रेजी भाषा नेपालीमा पढाए भने अभिभावक र विद्यार्थीले बहिष्कार गरिदिन्थे । किनकि उनीहरूलाई पर्यटक घुमाउनका लागि अङ्ग्रेजी भाषा अनिवार्य सिक्नैपर्ने बाध्यता थियो । त्यसैले अङ्ग्रेजी भाषा बोल्ने र सुन्ने वातावरण पायो भने विद्यार्थीले राम्रोसँग अङ्ग्रेजी सिक्छ । त्यसका लागि प्रतियोगिता गराउने र शिक्षकले विद्यार्थीसँग अङ्ग्रेजीमा वार्ता गर्ने हो भने अझ प्रभावकारी हुन्छ ।

धेरै विषय हु“दाहु“दै किन अङ्ग्रेजी रोज्ने ?
अङ्ग्रेजी विषय जानेको शिक्षकलाई विद्यालय तथा क्याम्पसमा राम्रो तलब मिल्छ । मैले त्यही कारणले पनि सुरुवातमा अङ्ग्रेजी विषय छानेँ । मैले माध्यमिक तहमा पढाउँदा अरू शिक्षकले भन्दा तीन गुणा बढी तलब पाउँथेँ । अङ्ग्रेजी भाषा जानेको मानिसले अन्य विषयमा पनि राम्रो अध्ययन गर्न सक्छ ।

अङ्ग्रेजीमा जान्ने बन्नका लागि त ट्यालेन्ट हुनुपर्छ होला ?
अङ्ग्रेजीमा जान्ने बन्नका लागि इन्टेलिजेन्ट वा ट्यालेन्ट हुनुपर्छ भन्ने छैन । तर, डिलिजेन्ट चाहिँ हुनुपर्छ । इन्टेलिजेन्ट भनेको मानिसको जन्मसिद्ध गुण हो, जसमा धेरै मेहेनत गरेर पनि प्रगति गर्न सकिन्न । तर, डिलिजेन्ट अर्थात् मेहेनती भयो भने कुनै पनि विषयमा राम्रो प्रगति गर्न सक्छ ।

अङ्ग्रेजी भाषामा विकृति पनि त होला ?
अङ्ग्रेजी भाषाको सबैभन्दा ठूलो समस्या भनेको शिक्षण विधि हो । अङ्ग्रेजी भाषालाई अङ्ग्रेजीमै पढाउनुपर्छ भनेर शिक्षा नियमावलीमा समेत उल्लेख छ । तर, अङ्ग्रेजी माध्यमबाट पढाउने भनिएका कतिपय शिक्षण संस्थाहरूले पनि अङ्ग्रेजी भाषालाई नेपालीबाट पढाइरहेका छन् । अङ्ग्रेजीलाई नेपालीमा पढाउने परिपाटीका कारण विद्यार्थीले अङ्ग्रेजी राम्रो सिक्न सकेका छैनन् । कम्तीमा अङ्ग्रेजीको पिरियड अङ्ग्रेजीमै पढाउने हो भने विद्यार्थीले अङ्ग्रेजीमा राम्रो प्रगति गर्न सक्छ । फेरि शिक्षकले पनि नजानेर पढाउँदा समस्या उत्पन्न हुने गर्छ । यस्तै, किताब तथा डिक्सनरीमा फरक–फरक अर्थ र शब्द प्रयोग गरिएका हुन्छन् । भाषा एउटै हो, तर ठाउँ र समुदायअनुसार बोल्ने भाषिका फरक हुन्छ । यसर्थ भाषिकामा स्पष्ट भएर किताब तयार पार्दा समस्या हुँदैन ।

अङ्ग्रेजी भाषाको क्षेत्रमा आगामी योजना के छ ?
युवाहरूलाई अध्ययन र अनुसन्धानमा सक्रिय बनाउने योजना छ । धरानको महेन्द्र क्याम्पसमा युवा जमातलाई पनि लघु–अनुसन्धानमा प्रेरित गरिरहेको छु । बेला–बेलामा सेमिनारमार्फत् आफूले जानेका कुरा बाँड्छु । इटहरीमा एउटा स्तरीय पुस्तकालय बनाउने योजना छ ।

अङ्ग्रेजी भाषामा रुचि राख्नेहरूलाई केही सुझाव छ कि ?
शिक्षक र विद्यार्थीहरूले दुवैले अध्ययन संस्कृतिको विकास गर्नुपर्छ । नेपालमा अध्ययन संस्कृति बढ्दैछ, जुन खुसीको कुरा हो । अर्को कुरा इन्टरनेटमा सबैले पहुँच राख्नुपर्छ । धरानको महेन्द्र क्याम्पसमा मास्टर्स गर्ने विद्यार्थीहरूको होमवर्क इमेलबाट प्राप्त गर्ने र हेरेर फेरि इमेलबाटै पठाइदिने मात्र होइन आफूसँग भएका नोटहरू पनि इमेलबाटै दिने गरेको छु । त्यसैले इन्टरनेटमा पहुँच राखेमा अङ्ग्रेजीमा पनि राम्रो गर्न सकिन्छ ।

‘शिक्षालाई कमाउ धन्दा बनाइयो’

इक्यानका केन्द्रीय उपाध्यक्ष तथा अल्फाबिटा इन्स्टिच्युटका प्रबन्ध–निर्देशक विराज शर्मा जुझारु शैक्षिक व्यवसायी हुन् । शैक्षिक इन्स्टिच्युटहरूलाई एउटै छातामुनि गोलबद्ध गर्दै समग्र शिक्षाक्षेत्र र विद्यार्थीको शैक्षिक विकासमा जुटेका शर्मा पूर्वाञ्चलको विराटनगर र बिर्तामोडमा अल्फाबिटाको शाखा स्थापना गर्ने सिलसिलामा इटहरी आइपुगेका बेला कलेज टाइम्सका लागि गरिएको कुराकानी :

इक्यानको उद्देश्य के हो ?

इक्यान विदेश जाने विद्यार्थीहरूलाई शैक्षिक परामर्श दिने संस्थाहरू सदस्य रहेको छाता सङ्गठन हो । यसले ती सबै संस्थाहरूको अनुगमन र नियमनका लागि सहजीकरण गर्छ । सरकारी नीति–नियम पालना गरी शैक्षिक परामर्श दिने शैक्षिक संस्थाहरू नै इक्यानको सदस्य बन्न सक्छन् । यसर्थ शिक्षामा देखिएका विकृतिलाई समाधान गर्दै विद्यार्थीलाई सुरक्षित भविष्य हस्तान्तरण गर्नु नै इक्यानको उद्देश्य हो । विद्यार्थी, अभिभावकहरूले दुःख नपाउन् भन्नका लागि वैदेसिक शिक्षालाई सुरक्षित बनाउनु पनि इक्यानको उद्देश्यअन्तर्गत पर्छ ।

इक्यानले के गरिरहेको छ ?

भर्खरै हामीले इक्यान र नेका नामक दुई सङ्गठनलाई मर्ज गरेर एउटै सङ्गठन बनाएका छौं । केन्द्रीय कार्यालय काठमाडौं रहेको इक्यानको शाखा कास्की र चितवनमा समेत छ । बर्सेनि शैक्षिक मेलासमेत आयोजना गर्दै आएका छौं । शिक्षाको नाममा ठगी हुन नदिन शिक्षा मन्त्रालयलाई निर्देशिका कार्यान्वयन गर्न दबाब दिइरहेका छौं ।

शैक्षिक परामर्श दिनेहरू नै ठगीमा संलग्न भएको पाइन्छ, यस्तो किन भएको होला ?

केही व्यक्तिले छोटो समयका लागि कमाउ धन्दा बनाएकाले गर्दा इन्स्टिच्युटहरू बद्नाम भएका हुन् । दक्ष कामदार नियुक्त गर्न नसक्नु, नियमन गर्ने प्रभावकारी संयन्त्रको विकास नहुनुले समेत समस्या देखिएको हो ।

शैक्षक ठगी रोक्नु इक्यानको दायित्वमा पर्दैन र ?

इक्यानमा आबद्ध भएभन्दा बाहेकका संस्था वा सङ्गठनहरू धेरै छन्, जसबाट धेरै समस्या आइरहेको छ । इटहरीमा इक्यानको मेम्बर भएको संस्था अल्फाबिटा मात्र हो भने विराटनगरमा दुई–तीन वटा मात्र छन् । हाम्रो छाताभित्र नआएका संस्थाहरूलाई हामीले अनुगमन गर्न सक्दैनौं ।

उनीहरू किन इक्यानको दायरामा नआएका त ?

इक्यानले जो पायो त्यही सङ्गठनलाई सदस्यता दिँदैन । इक्यानको सदस्यता लिनका लागि निश्चित मापदण्ड पूरा गर्नुपर्छ । यसरी मापदण्ड पूरा गर्ने संस्थाहरू कम नै छन् । फेरि मनपरी गर्न पाइएकाले पनि इक्यानको सदस्यता लिन उनीहरू त्यति उत्साहित नभएका हुन् ।

त्यस्ता संस्थालाई कसरी अनुशासनको घेरामा ल्याउने त ?

त्यसका लागि सरकारी संयन्त्र कडा बन्नुप¥यो । अनुशासन समिति बनाएर तुरुन्तै एक्सनमा जाने हो भने धेरै समस्या समाधान हुन्छन् । इन्स्टिच्युट खोल्दा धरौटी राख्ने, ‘ब्याकग्राउन्ड’ चेक गरेर मात्र दर्ता गर्ने हो भने समस्या धेरै हदसम्म समाधान हुन्थ्यो । गल्ती गर्ने र नियमविपरीत काम गर्नेलाई कारवाहीको व्यवस्था गर्नुप¥यो ।

शैक्षिक परामर्श दिन भन्दै खुलेका नेपालका एजुकेसन कन्सल्टेन्सीहरू मेनपावर कम्पनीजस्तो काम गर्छन् भनिन्छ नि

समस्या छ । तर, इक्यानमा आबद्ध संस्थाहरूले त्यस्तो काम गर्दैनन् । शैक्षिक परामर्श वास्तवमै गाह्रो कुरा हो । पहिले त स्कुलमै समस्या छ । १० वर्षसम्म आफूले पढाएका विद्यार्थीलाई गाइड गर्न स्कुलले मात्र सक्छ । तर, स्कुलमा त्यो गरिँदैन । हामीले पनि एकछिन कुरा गरेको भरमा यो विषय पढ भनेर भन्न गाह्रो छ । विद्यार्थीको क्षमता, रुचिका बारेमा हामीलाईभन्दा बढी विद्यालयलाई थाहा हुन्छ । त्यसैले परामर्शको आधार विद्यालयले नै तयार गर्नुपर्छ ।

इक्यानलाई अझ सशक्त बनाउन कस्ता योजना छन्

इक्यानमा शैक्षिक संस्थाहरूको सङ्ख्या वृद्धि गर्दै शिक्षाको नाममा हुने ठगीलाई नियन्त्रण गर्न सरकारलाई दबाबमूलक रूपमा घच्घच्याउने योजना छ । साथै, अभिभावक र विद्यार्थीमा पनि चेतनामूलक कार्यक्रम लाने योजनामा छौं ।

‘शिक्षकको परीक्षा लोकसेवा आयोगजस्तै निष्पक्ष हुनेछ’

उदयराज सोती (अध्यक्ष), शिक्षा सेवा आयोग
२०३२ सालबाट सरकारी सेवा सुरू गरेका उदयराज सोतीले विभिन्न मन्त्रालय, महानगरपालिका हु“दै २०५९ सालमा स्थानीय विकास मन्त्रालयको सचिव भएपश्चात अवकाश पाएका थिए । २०५९ सालमै सरकारले गठन गरेको शिक्षक सेवा आयोगको अध्यक्षमा नियुक्त सोती सरकारी शिक्षालाई व्यावहारिक र गुणस्तरीय बनाउन महत्वपूर्ण काम गरेको बताउ“छन् । आयोग स्थापनास“गै अध्यक्ष भएका सोती अहिले तेस्रो कार्यकाल पूरा गर्दैछन् । आयोगले १७ वर्षछि खुलाएको १३ हजार शिक्षक पदको विज्ञापनको निष्पक्षता, शिक्षामा रहेका चुनौतीलगायतका विषयमा निरू अर्याल र वीरेन्द्र ओलीले गरेको कुराकानी ः
शिक्षकको परीक्षा निष्पक्ष हुने आधार के छ ?
शिक्षक सेवा आयोगले प्राथमिक, निम्नमाध्यमिक र माध्यमिक तहमा खाली भएका तृतीय श्रेणीका शिक्षकको १२ हजार आठ सय ९० पदमा विज्ञापन प्रकाशित गरेको छ । यसको परीक्षा सम्बन्धित जिल्ला शिक्षा कार्यालयमा गराउँछौँ । परीक्षार्थीको सबै उत्तरपुस्तिका आयोगको केन्द्रमा आउँछ । अन्तर्वार्ता सम्बन्धित जिल्ला शिक्षा कार्यालयले नै गर्नेछ । लिखितको अङ्क र अन्तर्वार्ताको अङ्क जोडेर जुन उम्मेदवार मेरिटमा आउँछ त्यही योग्य ठहरिनेछ । जुन–जुन तहमा जति–जति जना शिक्षकको आवेदन गरिएको छ मेरिटका आधारमा योग्य भएको शिक्षकले सम्बन्धित जिल्ला शिक्षा कार्यालयबाट नियुक्ति पाउने व्यवस्था छ । विज्ञापन गरिएको शिक्षकको परीक्षामा निष्पक्षता हुन्छ कि हुँदैन भनेर शङ्का गर्नुपर्दैन, किनकि शिक्षक सेवा आयोग एउटा स्वतन्त्र निकाय हो ।
यो लोकसेवा आयोगजस्तो संवैधानिक निकाय होइन, तर पनि शिक्षा ऐनअनुसार गठन भएको स्वतन्त्र निकाय हो । यो कुनै मन्त्रालय, महाशाखा र विभाग मातहतमा छैन । आफ्नै कार्यविधि छ । सेवा आयोग नियमावलीअनुसार आफ्नै कार्यविधि बनाएर सञ्चालन गर्न सक्ने अधिकार नेपाल सरकारले दिएको छ । परीक्षा सञ्चालन, प्रश्नपत्रको गोप्यता, परीक्षार्थीको मूल्याङ्कन र अन्तर्वार्ताका कुरामा आफ्नै कार्यविधि छ । हामीले लोकसेवा आयोगको परीक्षा लिने पद्दति नै अनुसरण गरेका छौ । लोकसेवा आयोगको इतिहास ५०औं वर्षमा छ । यसले लिने परीक्षालाई सबैले विश्वास गरेका छन् ।
परीक्षणका लागि प्रयुक्त विधि कत्तिको विश्वसनीय छ ?
लोकसेवा आयोगले लिने परीक्षाभन्दा शिक्षक सेवा आयोगले लिने परीक्षालाई केही परिस्कृत गरेका छौँ । हामी उत्तरपुस्तिका परीक्षकलाई घरमा लैजान दिँदैनौँ । परीक्षकलाई बोलाएर आफ्नै हलमा कापी जाँच्न लगाइन्छ ।  परीक्षकले परीक्षार्थीले लेखेको उत्तरको आधारमा अङ्क दिन्छन् । तर, शिक्षा सेवा आयोगले कस्तो उत्तर लेखेमा कति अङ्क दिने भन्ने कुरा विज्ञको सहयोगमा पहिले नै ‘मार्किङ स्किल’ तयार गरेको छ । त्यसैगरी परीक्षार्थीको उत्तरपुस्तिका ‘डबल कोडिङ’मा जाँचिनेछ । उम्मेदवारले पहिले लेखेको कोड रोलनम्बर च्यातेर फालिन्छ । नयाँ कोड नम्बर दिने गरिन्छ जसले गर्दा पुरानो रोल नम्बर भएपछि पारदर्शी नहुन सक्छ भनी हामीले यस्तो गरेका छौँ । परीक्षार्थीले एउटा मात्र रोल नम्बर भएमा नाम र रोल नम्बर थाहा पाउन सक्छन् । त्यसैले, डबल कोडिङ भएपछि परिणाममा गोप्यता र शङ्का गर्न आधार हुँदैन । परिणाम निकाल्दा लिखित परीक्षाको रोल नम्बरबाट निकाल्दैनौँ, डबल कोड नम्बरबाट निकालिनेछ । डबल कोडबाट परिणाम निकाल्ने भएकाले कुन व्यक्ति पास भयो भन्ने कुरा थाहा हँुदैन । कुन व्यक्ति पास भयो भन्ने कुरा अन्तर्वार्ता लिने अवस्थामा मात्र थाहा पाउन सकिन्छ । अन्तर्वार्ता लिने बेलामा जिल्ला शिक्षा कार्यालयबाट लिइनेछ । अन्तर्वार्ता कसले लिने भन्ने कुरा अन्तर्वार्ता लिनुभन्दा १५ मिनेटअगाडि मात्र थाहा हुन्छ । जुन व्यक्तिले अन्तर्वार्ता लिन्छ त्यसलाई चिठ्ठा प्रक्रियाद्वारा छान्ने गरिन्छ । जसले गर्दा अन्तर्वार्ता लिने व्यक्तिलाई परीक्षार्थीले प्रलोभनमा पार्न पाउँदैन ।
२०६३ वैशाख ११ गतेभन्दा पछाडि अस्थायी दरबन्दीमा कार्यरत शिक्षकका सम्बन्धमा चाहि“ कस्तो निर्णय हुन्छ ?
आयोगले गरेको यो खुला विज्ञापन हो । यसमा न्यूनतम शैक्षिक योग्यता भएका जुनसुकै व्यक्तिले पनि आवेदन दिन सक्छ । उम्मेदवार बन्नका लागि तीनवटा मुख्य कुरा आवश्यक हुनुपर्छ । पहिलो न्यूनतम शैक्षिक योग्यता हुनुपर्ने, दोस्रो अध्यापन अनुमतिपत्र (लाइसेन्स) र तालिम गरेको हुनुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ । यस्ता योग्यता भएका उम्मेदवार छ लाख ५० हजार छन् । अहिले खुला गरिएको विज्ञापनमा अस्थायी भनेका १२ हजार ८ सय ९० जना छन् । त्योभन्दा पनि यहाँ त शैक्षिक योग्यता भएका छ लाख ५० हजार छन् । यहाँ १३ हजार जनशक्तिको कुरा गर्नु कि ६ लाख ५० हजार जनशक्तिको कुरा गर्नु ? यी सबै नेपाली नागरिक नै हुन् । सबैको समान अधिकार छ । त्यसैले, अस्थायी शिक्षक असफल भएमा आयोग कुनै जिम्मेवार छैन । तर, अस्थायीमा कार्यरत शिक्षकलाई पनि केही सहुलियत दिएका छौँ । काम गरेका आधारमा एक वर्षकाम गरे एक अङ्क दिने गरी १२ अङ्क दिने व्यवस्था गरेका छौ । त्यसैगरी, उमेर हदबन्दी पनि लगाएका छैनौं, त्यसैले आफ्नो क्षमता देखाएर योग्य ठहरिनुप¥यो ।
अस्थायी शिक्षकले पुनः काम गर्न पाऊ“ भनी आन्दोलन गरे भने ?
२०६३ वैशाख ११ गतेभन्दा पछाडि भने पछि काम गरेको जम्मा धेरै वर्ष भनेको पाँच वर्ष नै भएको छ । ती शिक्षकले धेरै वर्ष पनि काम गरेका छैनन् । अहिलेको परीक्षामा असफल भए पनि अर्को जागिरमा अटाउन सक्छन् । अहिले काम गरिरहेका शिक्षक भनेका नयाँ जनशक्ति हुन्, नयाँ जनशक्तिले नयाँसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुप¥यो । अब त शिक्षकहरू आन्दोलन होइन, परीक्षाको तयारी गर्न पो लाग्नुप¥यो ।
२०५२ सालमा स्थायी हुन नसकेका शिक्षकले पुनःअस्थायीमा काम गर्न पाएका थिए । त्यसैगरी, २०६३ वैशाख ११ गते भन्दा पछाडि स्थायीमा खोलिएको खुला विज्ञापनमा अक्षम भएमा शिक्षकले पुन अस्थायीमा काम गर्न पाउ“दैनन् ?
अब त्यस्तो अवस्था आउँदैन । अब त योग्यता देखाएर जागिर खाने हो । त्यसैले उत्र्तीण नभएमा अब काम गर्न पाइँदैन । त्यतिबेलाको अवस्था र अहिलेको अवस्था फरक छ । २०५२ सालमा लिएको शिक्षकको परीक्षाको परिणाम ढिलो निकालेका कारण यसरी अस्थायी दरबन्दीमा काम गर्न पाएका हुन् ।
अब लामो समयसम्म अस्थायी दरबन्दीमा काम गरिरहेका १७ हजार शिक्षकको भविष्य के हुन्छ ?
सामुदायिक विद्यालयमा स्वीकृत दरबन्दीमध्ये अहिले ३० हजार दरबन्दी खाली छन् । २०६३ वैशाख ११ गतेभन्दा पछाडि १२ हजार आठ सय ९० शिक्षक रहेछन् । त्यसैलाई नै खुला विज्ञापन अहिले गरेका छौं । त्यो भन्दाअगाडि १३ हजार दरबन्दी रहेको तथ्याङ्क अहिले आयोगमा आइसकेको छ । ती दरबन्दीमा कोही न कोही व्यक्तिले त काम गरिरहेका छन् । अस्थायीमा निरन्तर काम गरे तापनि त्यस दरबन्दीलाई खाली दरबन्दी नै भन्छौं । ती शिक्षकले अस्थायी रूपमा काम गरिरहेका छन् । वैशाख ११ भन्दा अगाडि लामो समयसम्म अस्थायीमा काम गरिरहेका शिक्षकको दरबन्दीलाई यथावत् राखिएको छ । ती शिक्षकले पनि आवेदन दिन सक्छन् । उमेरको हदबन्दी पनि नलाग्ने र लिखितमा सहुलियत नभए पनि अन्तर्वार्तामा काम गरेको वर्ष हिसाब गरी प्रति एक वर्षमा एक अङ्क थप्ने व्यवस्था गरेका छौं । त्यसकारण, उनीहरूले उत्र्तीण भएमा जागिर खान्छन् र जहाँ अस्थायीमा काम गरिरहेका थिए त्यहीं नै स्थायीमा नियुक्त हुन्छन्, उत्तीर्ण नभए पनि २०६३ अघिका शिक्षकले अस्थायीमा निरन्तर काम गर्न पाउँछन् । अहिलेको शिक्षा ऐनले अस्थायीमा काम गरिरहेका शिक्षकले निरन्तर काम गर्न वा उपदान दिने भन्ने कुरा ऐनमा व्यवस्था छैन । किनभने अस्थायी शिक्षकका बारेमा विभिन्न चरणमा छलफल गरेर शिक्षा ऐनको अध्यादेश राष्ट्रपतिकहाँ पुगेको छ । राट्रपतिले अध्यादेश पारित गरेपछि मात्र यसको टुङ्गो लाग्छ ।
राहत अनुदान र पीसीएफ शिक्षकको टुङ्गो कहिले लाग्छ ?
सामुदायिक विद्यालयमा विविध प्रकारका शिक्षक हुनुहुँदैन । ती शिक्षकको स्तर पनि फरक–फरक छ । सेवा–सुविधा लगायतका व्यवहार पनि फरक छ । सामुदायिक विद्यालयको गुणस्तर ल्याउनका लागि सबै पक्षमा एकरूपता आवश्यक छ । नेपाल सरकार यस विषय गम्भीर भएर लागेको देखिन्छ । अहिले विविध समस्या भएकाले सरकारले पनि शिक्षकमा एकरूपता ल्याउन सकेको छैन । अब नयाँ शिक्षक नियुक्तिसँगै एकरूपता ल्याउने कामले गति लिनेछ ।
विज्ञापन गरिएको शिक्षकको परिणाम कहिलेसम्म आउला ?
आयोगले अध्यापन अनुमतिपत्रको परीक्षा र परिणाम समयमा लिएको छ । शिक्षकको बढुवा पनि समयमा गरिरहेका छौँ । २०५२ सालमा शिक्षकको परीक्षाको नतिजा धेरै वर्षसम्म निस्कन सकेको थिएन, तर आयोग गठन भएपछि तुरून्त परीक्षाफल निकालेको थियो । अहिले सबै काम आयोगले समयमा गरिरहेकाले समयमा निकाल्छौँ भन्ने बलियो प्रमाण हो ।         (साभार ः कारोबार दैनिक)

पढ्ने उमेरमा ढुङ्गा बोक्छन्

शिक्षाक्षेत्रमा लामो समयदेखि सक्रिय इटहरीका व्यवसायी कमल तिम्सिना शिक्षित बेरोजगार बढ्दै गएकोप्रति चिन्तित छन् । अव्यावहारिक शिक्षा, सरकारी नीति अभाव तथा युवाहरुलाई उपयुक्त मार्गदर्शन र सहयोगको अभावमा विदेसिनेको सङ्ख्या बढ्दै जाँदा केही समयका लागि परिवारको आर्थिक अवस्थामा सुधार आए पनि नेपालको सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक क्षेत्रमा ठूलो सङ्कट आउने देखिएको बताउँछन् । उनी समस्या देखेर चिन्तित मात्र छैनन्, त्यसको समाधानको उपायबारे चिन्तन पनि गरिरहेका छन् । यसै सेरोफेरोमा तिम्सिनासँग कलेज टाइम्सका लागि गरिएको कुराकानी :
शैक्षिक बेरोजगार थपिँदैछन् । बेरोजगार युवाहरु विदेश पलायनसमेत भइरहेका छन् । किन होला ?
सबैभन्दा ठूलो कारक त भ्रष्टाचार, राजनीतिक अस्थिरता बढ्नु र राजनीतिक दलले युवालाई राजनीतिक हतियारको रुपमा प्रयोग गर्नु नै हो । युवाहरु पढ्ने उमेरमा ढुङ्गा बोकेर हिँड्छन् । केही गर्ने र बन्ने समयमा आफूसँग शिक्षा, दक्षता नहुँदा विदेसिन बाध्य छन् । विद्यार्थी स्वयम्ले सही विषय नरोज्नु, पढाइको योजना नबनाउनु, विद्यार्थीको क्षमता र रुचिअनुसारका विषय लिन प्रोत्साहित नगरी क्याम्पसले पैसा असुल्नका लागि कामै नलाग्ने विषयहरु पढाउनुले पनि समस्या उत्पन्न भएको हो । त्यसका लागि अहिलेको अव्यावहारिक शिक्षा प्रणाली मुख्य दोषी हो । यस्तै लोडसेडिङ बढ्नु र उद्योग, व्यवसाय धराशायी हुनुले समेत युवाहरुलाई बेरोजगार बनाएको छ ।
युवा बेरोजगार बन्दा कस्तो अवस्था सिर्जना भएको छ ?
समाज भयावह दुर्घटनामा पर्ने अवस्था उत्पन्न भएको छ । १५ देखि ४० वर्षका युवामा नैराश्यता छ । दुव्र्यसनी बनेका छन् । पैसा भए पनि लगानी गर्ने बाटो देखेका छैनन् । उनीहरुले पढेको शिक्षा यति अव्यावहारिक छ कि उनीहरु आफैँ केही काम सुरु गर्न सक्षम छैनन् । धेरै–थोरै युवाले मात्र आफ्नो पारिवारिक पृष्ठभूमिको आधारमा केही काम गर्ने आँट गरेका छन् । धनीहरु धनी र गरिबहरु झन्झन् गरिब बनिरहेका छन् । सम्बन्धविच्छेदका घटना बढ्नुमा पनि आर्थिक असन्तुष्टि नै प्रमुख कारण हो ।
समस्यालाई समाधान गर्न के गर्नुपर्ला ?
सबैभन्दा पहिले त क्याम्पसहरुले विद्यार्थीलाई पढ्ने विषयको बारेमा सही परामर्श दिनुपर्छ । त्यस्तै विद्यार्थीलाई रोजगारीका अवसर खोज्न क्याम्पसले सहयोग गर्नुप¥यो । क्याम्पसले पनि व्यावहारिक शिक्षा दिनुप¥यो । किताबी कुरालाई पनि व्यवहारोपयोगी तरिकाले सिकाउनुप¥यो । उत्पादनमूलक कार्यमा लगानी गर्न प्रोत्साहित गर्नुप¥यो । मुख्य कुरो सरकारले सही शिक्षा नीति बनाउनुप¥यो । नीति सही भयो भने सबै कुरा ठिक हुन्छ ।
शिक्षा नीति परिवर्तन गर्न त समय लाग्ला । आजको भोलि नै राहतस्वरुप केही काम गर्न सकिन्छ कि ?
सकिन्छ । क्याम्पसहरुले विद्यार्थीको लागि काउन्सिलिङ डेक्स राखेर उनीहरुको इच्छा र क्षमताअनुसारको विषय रोज्न प्रोत्साहित गर्नुपर्छ । विद्यालयमै पनि विद्यार्थीका लागि जीवनउपयोगी र आफ्नो क्यारियर निर्धारण गर्ने गरी तालिम दिनुपर्छ । एसएलसी पास गर्ने सबैलाई अनिवार्य रुपमा शैक्षिक परामर्श दिने व्यवस्था गर्नुपर्छ । यो कामको सुरुवात हरेक विद्यालय, क्याम्पसले आजको भोलिबाटै सुरु गर्न सक्छन् ।
सम्भावना कस्तो देख्नुहुन्छ ?
जल, जङ्गल र जमिनलाई प्रविधिको सहयोगमा उपयोग गरी कृषिका क्षेत्रमा धेरैलाई रोजगारी दिन सकिन्छ । निजी क्षेत्रका लागि उद्योगमैत्री व्यवस्था ल्याएर प्रोत्साहन गर्न सकेमा त्यसले धेरै परिवर्तन ल्याउन सक्छ । युवाहरुको लागि ऋणको व्यवस्था गर्न सकेमा दुई–चार पैसा कमाउन पनि विदेसिने क्रम रोकिन्थ्यो र स्वदेशमै उद्योग धन्दाको लागि प्रोत्साहन मिल्थ्यो । बेरोजगार युवाहरु आफैँले पनि सामूहिक रुपमा व्यवसाय गर्न सक्छन् ।
सानो–सानो पुँजीलाई एकत्रित गरी ठूलो काम आँट्न सक्छन् । सामूहिक कृषि फर्म बनाउन सकिन्छ । सामूहिक सहकारीको अवधारणा समेत उपयोगी हुनसक्छ । सीप तथा क्षमता विकास गर्ने खालका कार्यक्रम समेत आयोजना गरी युवाहरुको समग्र विकासमा योगदान दिन सकिन्छ । एक घर एक उद्योगको अवधारणालाई अघि बढाउन सकिन्छ ।

डाक्टर पलायन हुनेक्रम रोक्नुर्पछ

वीपी दास (उपकुलपति )

वीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान, धरान

नेपालमा शिक्षा क्षेत्र अहिले उद्योगको रुपमा विकास भइरहेको छ । निजी स्कुल, कलेज, इन्स्टिच्युट हँुदै पछिल्लो समय मेडिकल कलेजसम्म खुल्नेक्रम तीव्र छ । अरु शैक्षिकसंस्थाजस्तै स्वास्थ्य शैक्षिकसंस्थाले पनि व्यवसायका नाममा अस्वस्थ्य प्रतिस्पर्धा गर्दा निम्तिने खतरा, शैक्षिक क्षेत्रलाई पार्ने असर, र नेपालमा चिकित्सा शैक्षिकसंस्थाको भविष्य र सम्भावनाका विषयमा देशकै चर्चित चिकित्सा अध्ययन केन्द्र बिपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान धरानका उपकुलपति बिपी दाससँग कलेजटाइम्सका लागि शेखर ढकालले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश ः
पछिल्लो समय मेडिकल कलेजहरु तीव्ररुपमा थपिने क्रमलाई कसरी हेर्नुभएको छ ?
अहिलेको हिसाबले हेर्ने हो यो धेरै खुल्यो भन्ने कुरामा म सहमत छैन । किनभने नेपालमा जनसङ्ख्या र बिरामीको सङ्ख्या दिनानुदिन बढ्दो छ । बिरामीको चापअनुसार मेडिकल कलेजहरु खुल्नुपर्छ । साथै अहिले पनि नेपाली विद्यार्थीहरु सिकित्सा पढ्न चीन, रुस, बङ्गलादेश, भारतलगायतका मुलुक जानेक्रम जारी छ । उनीहरुलाई नेपालमै स्तरीय शिक्षा दिनसके विदेश जाने पैसा यहीँ रहने थियो ।
स्वास्थ्य शिक्षण संस्था पनि अरु व्यावसायिक शैक्षिक संस्था जस्तै धेरै खुल्नु राम्रो हुन्छ र ?
स्वास्थ्य शिक्षणसंस्था खुल्नु राम्रो हो । अरु उद्योगको अवस्था राम्रो नरहेको अवस्थामा शैक्षिक र स्वास्थ्यसंस्थालाई नै उद्योगको रुपमा विकास गर्न सकिन्छ । तर, स्तर र विश्वसनीयता कायम गर्न सक्नुपर्छ । मेडिकल कलेजको लागि आवश्यक जनशक्ति छ कि छैन हेर्नुपर्छ । अहिले शिक्षक अपुग छ । मेडिकल कलेज खोलेर बस्ने अनि काउन्सिल आएका बेला बाहिरबाट मान्छे ल्याएर देखाउने प्रवृत्ति छ । यसले गर्दा भोलि गएर देशकै बद्नाम हुन जान्छ । त्यसैले जनताको आवश्यकतानुसार ठाउँ छानेर कलेजहरु खोल्ने अनुमति दिइनुपर्छ ।
स्तर कायम राख्न मेडिकल कलेजले के कुरामा ध्यान दिनुपर्छ?
गुणस्तर कायम गर्न मेडिकल कलेजमा चाहिने पूर्वाधार, ल्याब, बिरामी, हस्पिटालिटी हुनुप¥यो । भावि डाक्टरले प्रशिक्षण लिने हो । त्यसका लागि बिरामी आउने वातावरण बनाउनुप¥यो । उपकरणहरु हुनुप¥यो । यसकारण गुणस्तरका लागि उपकरण, बिरामी पर्याप्त र वातावरण उपयुक्त हुनैपर्छ ।
हाम्रो देशमा चिकित्सा अध्ययन गराउने शिक्षकको अभाव पूर्ति गर्न विदेशी शिक्षक मगाउनुपर्ने अवस्था छ कि छैन ?
अभाव त छ तर पहिलेको तुलनामा अहिले धेरै शिक्षक उत्पादन भएका छन् । बिपी प्रतिष्ठानमै १० जना पनि नेपाली शिक्षक थिएनन्, अहिले एक सय ७० जना डाक्टर–शिक्षक छन् । बिस्तारै विदेशी शिक्षकमा निर्भर हुने दिन हराउँदै छ । अर्को कुरा विदेशी शिक्षक आउँदा पनि कस्ता आउँछन् भन्ने हो । भारतमा डाक्टरको सेवा सुविधा हाम्रोमा भन्दा दोब्बर छ । यहाँ आउने भनेका प्रायः त्यहाँ गर्न नसकेका गुणस्तर नभएका शिक्षक डाक्टरहरु हुन् । त्यसैले विदेशी डाक्टरभन्दा स्वदेशमा उत्पादन भएकै जनशक्तिलाई उपयोग गर्नु राम्रो हुन्छ ।
डाक्टरहरुको उत्पादन बढ्दो भए पनि ग्रामीण क्षेत्रका सर्वसाधारण अझै पनि चिकित्सकको पहु“चबाट वञ्चित छन् । सबै क्षेत्रका सर्वसाधारणले एमबिबिएस डाक्टरको सेवा पाउने कहिले ?
यदि उत्पादन भएका डाक्टरलाई यही राख्न सकियो भने १०÷१५ वर्षमा सर्वसाधारणले सेवा पाउँछन् । सरकारले नीति बनाएर यहाँ उत्पादन भएका डाक्टरलाई यहीँ काम गर्ने वातावरण मिलाउनुपर्छ । २४÷२५ वटा मेडिकल कलेजबाट डाक्टर उत्पादन भैरहेका छन् । तर प्रायः विदेश पलायन हुने क्रम छ । त्यसलाई रोक्न सरकारले बेलैमा सोच्नुपर्छ ।
अन्त्यमा, चिकित्सा क्षेत्रमा नभइ नहुने कुरा ?
हामीले दक्ष र प्रतिस्पर्धी जनशक्ति उत्पादनका लागि हाम्रा स्रोत–साधन केन्द्रित गर्नुपर्छ । साथै कुन संस्थालाई कहाँ राख्दा के गर्दा देशलाई फाइदा पुग्छ, त्यसका लागि सरकार चनाखो हुनुपर्छ ।

"त्रिभूजीय शिक्षा दर्शन होइन, विज्ञान हो"

शिक्षाको विकास, राजनीति, योग, ध्यान तथा प्राकृतिक स्वास्थ्यसम्बन्धी लामो अनुभव स“गालेका डा. टीएन पथिक मातातीर्थ काठमाडांैमा पथिक फाउन्डेसनका स्थापना गरी शिक्षा, स्वास्थ्य र मानवीय चेतना जागरण विज्ञानका क्षेत्रमा कार्य गरिरहेका छन् । शिक्षालाई व्यवहारिक र जीवनोपयोगी बनाउनका लागि उनले त्रिभुजीय शिक्षाको अवधारणा अघि सारेका छन् । डा. पथिकस“ग सोही विषयमा गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंश :
पथिक फाउन्डेसन कस्तो संस्था हो ?
पथिक फाउन्डेसन मूलतः प्राकृतिक स्वास्थ्य, मानवीय चेतना जागरण, त्रिभूजीय शिक्षा र सामूहिक जीवनशैलीका विषयमा केन्द्रित रहेर विगत १२ वर्षदेखि कार्यरत एक सामाजिक संस्था हो । संस्थाको मूल कार्यक्षेत्र योग, अध्यात्म, मानवीय स्वास्थ्य, चेतना जागरण र त्रिभुजीय शिक्षा हो ।
चेतना जागरणका विविध विषयमा मातातीर्थमा यसले एक केन्द्र स्थापना गरेको छ । सामूहिक जीवनशैलीको अभ्यास मातातीर्थस्थित केन्द्रमा सञ्चालित छ, जहाँ ३५ जना व्यक्तिहरु सामूहिक जीवनको अभ्यास गर्दछन् । हालै यस संस्थाले शिक्षासम्बन्धी विषयमा एक नयाँ अवधारणा अघि सारेको छ । जसलाई हामीले त्रिभूजीय शिक्षा भनेका छौँ ।

त्रिभुजीय शिक्षा के हो ?
मानिसका तीन मस्तिष्क छन् । यिनको ग्रहण शक्ति, संरचना र शिक्षा लिने तरिका पनि फरक–फरक छ । देब्रे मस्तिष्कले सूचना, संस्कार, रीतिरिवाजलाई ग्रहण गर्छ र त्यसैबाट प्रशिक्षत भएर काम गर्छ । यसै मस्तिष्कलाई प्रशिक्षित गर्ने अनेक किसिमका शिक्षाहरु, विषयहरु विकास गरिएका छन् । आजसम्मको शिक्षाको मुख्य काम नै यही मस्तिष्कको विकासका लागि भए ।
दाहिने मस्तिष्कले भाव, भावना, सिर्जना, अनुसन्धान, प्रतिभा उत्खनन तथा अनभिव्यक्तलाई अभिव्यक्त गर्छ । त्यसैले यस मस्तिष्कलाई अवचेतन मस्तिष्क भनियो । अवचेतन भएकाले कहिलेकाहीँ संवेदनशील, वैज्ञानिक, साहित्यकार तथा अनेक विषयका अनुसन्धानकर्ताहरुको गहन लगनशीलता र एकाग्रताका कारण अचानक खुल्ने र केही समयपछि तुरुन्तै बन्द हुने गरेको पाइन्छ । अचानक रुपमा यो मस्तिष्क खुलेको अवस्थामा नै विश्वविख्यात साहित्य सिर्जना, अनेकन नयाँ वैज्ञानिक आविस्कार, विश्वविख्यात कला तथा आश्चर्य लाग्ने कार्यहरु ती मानिसबाट हुने गरेको पाइन्छ । यसलाई उपयोग गर्ने विज्ञान नबुझ्नाले मानिसको यो मस्तिष्क अधिकांश समय सुत्ने गरेको छ । यस्तो प्रतिभा बोकेको मस्तिष्कको उपयोग गरी काममा लगाउन सकियो भने हरेक मानिसले यस्तै महान काम गर्न सक्दछ र त्यो सम्भव छ ।
मानिसको देब्रे मस्तिष्कको कूल क्षमताको बढीमा १३ प्रतिशतभन्दा बढी क्षमता हालसम्म उपयोग हुन सकेको छैन । यस मस्तिष्कले आफूले देखेका, भोगेका, सुनेका, पढेका आधारमा आफूलाई प्रबल बनाउने गर्छ । त्यसैले हालसम्मको हाम्रो शिक्षाले यही मस्तिष्कलाई मात्र प्रशिक्षित गर्ने काम गरिरहेको छ ।
दायाँ मस्तिष्कलाई प्रशिक्षित पार्ने शिक्षा अहिले छैन, लोप भएको छ । यसका लागि कुनै स्कूल, प्रयोगशाला स्थापना, अनुसन्धान, चिन्तन मनन भएको छैन । म्याडमक्युरी, आइन्स्टाइन, न्युटन, स्टेफेन हकिन्सजस्ता वैज्ञानिकहरुले जेजस्ता आविस्कारगरे ती अधिकतर उनीहरुको दायाँ मस्तिष्क खुलेको समयमा देखेका दृश्य तथा सपनाजस्ता लाग्ने अवचेतन घटनाका आधारमा भएको देखिन्छ । असाधारण भनिएका साहित्य लेख्ने साहित्यकार, असाधारण कलाका सर्जक, ठूला दार्शनिकहरुका साहित्य, कला, दर्शन यही मस्तिष्ककका सिर्जना हुन् ।
तेस्रो मस्तिष्कको नाम हो, मेडुला अब्लाङ्गाटा । यो मस्तिष्क अत्यन्त सूक्ष्म छ । कम्प्युटरमा राखिएको पासवर्डद्वारा सुरक्षित हार्ड डिस्क वा इन्टरनेटको लागि मोडेम वा राउटरजस्तै हो यो मस्तिष्क । यस मस्तिष्कलाई उजागर गर्न सकियो भने मनुस्य जीवन शृङ्खलाका जन्ममरण र कार्यविधिसँग सम्बद्ध अधिकांश कुराहरुको रेकर्ड खुल्दछ । यो खोल्नका लागि समर्थ व्यक्तिहरु हुन्, हामीले भन्ने गरेका बुद्धहरु । बुद्धत्व आर्जनको समय वा गहन समाधिको अवस्थामा मात्रै यो मस्तिष्क खुल्दछ ।
त्रिभुजीय शिक्षाले यी तिनै मस्तिष्कमध्ये पछिल्ला दुई मस्तिष्कलाई सामान्यीकरण गर्दछ । जसरी देब्रे मस्तिष्क काम गर्न सक्षम बनाइएको छ, त्यसैगरी अन्य दुई मस्तिष्कलाई पनि शिक्षित पारी देब्रेबाट जस्तै काम लिन सकिन्छ । त्यसैले तीन मस्तिष्कका लागि आवश्यक पर्ने तीन शिक्षालाई नै हामीले प्रतीकात्मक रुपमा त्रिभुजीय शिक्षा भनेका हौँ ।

त्रिभुजीय शिक्षा सिद्धान्त, दर्शन वा के हो ?
त्रिभुजीय शिक्षाका तीन पक्ष छन्, मानवीय शिक्षा, दक्षता शिक्षा र चेतना जागरणको शिक्षा । हाल भएको देब्रे मस्तिष्कको सूचना शिक्षालाई दायाँ मस्तिष्कसँग गाँसेर दक्षता शिक्षामा लैजान सकिएमा हालको बेरोजगारीको समूल अन्त्य गर्न सकिन्छ । चेतना जागरणको शिक्षाले मानिसको महत्ताबोध गराई उसका गैरवमय मूल्यवता उजागर गरी आजको भ्रष्टता, अनैतिकता, अपराध आदिको अन्त्य गर्न सकिन्छ ।
यसरी तीनवटै मस्तिष्कलाई शिक्षित गर्ने शिक्षा प्रणालीलाई हामीले त्रिभुजीय शिक्षा भनेका हौँ र हाम्रो अवधारणाको मूल पक्ष यही हो । त्रिभुजीय शिक्षा कुनै दर्शन होइन, विज्ञान हो ।

मानवीय शिक्षाको मर्म के हो ?
संसारका जीवजन्तुहरु मध्ये मानव सर्वश्रेष्ठ प्राणी भएको महत्ताबोध गराउने शिक्षा हो मानवीय शिक्षा । सर्वप्रथम मानिस विश्व मानव हो भन्ने जान्नुप¥यो, त्यसपछि आवश्यकता र बोधद्वारा उसले आफ्ना सामाजिक र राजनीतिक पहिचान आफैँ खोजोस् । हामीले उसलाई तँ त यो होस् वा यो बन् भनेर कुनै जाति, भाषा, धर्मको संज्ञाले थिचेर साँघुरो नपारौँ भन्ने यो शिक्षाको मर्म हो ।

यो अवधारणा वर्तमान शिक्षाको विकल्पमा ल्याइएको हो कि सुधारका लागि ? कसरी बुझ्ने ?
त्यस्तो होइन । यो विद्यमान शिक्षाको सुधारका लागि ल्याइएको अवधारणा हो । त्यसैले हाम्रो नारा छ, शिक्षा बिकारे सकलो बिकार, शिक्षा सुधारे सकलो सुधार । (शिक्षामा बिकार आयो भने सबैमा बिकार आउँछ । शिक्षामा सुधार आयो भने सबैमा सुधार आउँछ ।) तर, यो अवधारणा अलि कडा रुपको सुधारको पक्षमा रहेको चाहिँ अवश्य हो । एउटा मस्तिष्कलाई मात्र शिक्षित पार्ने शिक्षा लिएर हिँडिरहेको ठाउँमा तीनवटै मस्तिष्कलाई सक्रिय पार्ने शिक्षामा रुपान्तरण गर्दा अलि क्रान्तिकारी सुधार त हुनै प¥यो नि ।

वर्तमान शिक्षा नीति, नियम र कानुनका बीच यो अवधारणा कार्यान्वयन गर्न कतिको सम्भव छ ?
बिल्कुलै सम्भव छ, तर दरिलो इच्छाशक्ति भएको शैक्षिक नेतृत्व भने यसका लागि अपरिहार्य छ । नीतिगत रुपमा यसलाई लागू गर्न कुनै बाधा हामी देख्दैनौँ । तर, कार्य प्रणाली र पाठ्यक्रममा भने व्यापक सुधार र परिमार्जन आवश्यक छ । त्यसको लागि कक्षा नौदेखि आरम्भ गर्न सकिन्छ । विद्यमान पूर्वाधारलाई विस्तार गर्न र शिक्षकलाई यस अवधारणामा प्रशिक्षित गर्न आवश्यक छ ।

थप केही भन्न बाँकी छ कि ?
प्रचलित शिक्षाले चरित्रवान्, नैतिक, जिम्मेवार र मानवीय भावना भएका नागरिकहरु उत्पादन गर्न सकेन । आमूल परिवर्तन आजको आवश्यकता हो । यसका लागि सम्बद्ध सबैले चिन्तन–मनन गरौँ, हाम्रा सन्ततिहरुलाई सही बाटोमा हिँडाउने गोरेटो तयार गरौँ र कहालीलाग्दो बेरोजगारी अन्त्य गर्ने गरी हाम्रो शिक्षा–प्रणालीलाई दक्षतातर्फ केन्द्रित गर्न सकौँ ।

'गायक नभएको भए पत्रकार बन्थें'

 स्कुल लेभलदेखि नै स्टेज कार्यक्रमा गीत गाउन सोखिन सुगम पोखरेल आफूमा गायकमा हुनुपर्ने गुण बाल्यकालदेखि नै भएको बताउ“छन् । १६ वर्षदेखि साङ्गीतिक क्षेत्रमा सङ्घर्ष गरिरहेका पोखरेल अहिले सबैका प्रिय बन्न सफल गायक हुन् । लोकप्रियतास“गै पोखरेलले पा“चवटा एल्बम सार्वजनिक गरिसकेका छन् । स्वदेश र विदेशमा आयोजित स्टेज कार्यक्रममा प्रस्तुति दिएका उनलाई अफ्रिका महादेशमा गएर साङ्गीतिक कार्यक्रम प्रस्तुत गर्ने रहर छ । पोखरेलस“ग अनिल श्रेष्ठले गरेको कुराकानीको सार ः
केमा व्यस्त हुनुहुन्छ ?
हालै मात्र मेरो पूर्वेली लोकभाकामा आधारित शिलान्यास एल्बमका लागि लागिपरेको छु । प्रमोसनका साथै छैठौं गीतको म्युजिक भिडयो प्रसारणको तयारीमा पनि लागिरहेको छु ।
शिलान्यासमा कस्ता गीत छन् ?
पूर्वका लोकभाकामा आधारित आठ वटा गीत समेटेको छु । मैले पहिलोपटक लोक भाकामा गाएको हुँदा स्रोताहरुले छुट्टै स्वाद पाउने छन् ।
आफ्नो लोकप्रियताको कारण के होजस्तो लाग्छ ?
पहिलो कुरा त मैले गाएको गीतहरु भित्रै आत्मादेखि  मेहनतका साथ गाएकाले पनि श्रोताहरुले मन पराउनुभएको होला । फेरि शब्द सङ्गीतसँगै स्वर राम्रो भयो भने गीत पनि राम्रो बन्छ । मेरो गीतमा तीनवटै पक्षमा ध्यान दिइएको हुन्छ ।
नेपाली साङ्गीतिक क्षेत्रमा स्थापित भएर पनि पछिल्लो समयमा केही निस्क्रिय देखिनुहुन्छ नि ?
त्यस्तो निस्क्रिय चाहिँ भनिहाल्न मिल्दैन । म सक्रिय नै छु । मैले अहिले साढे तीन वर्षपछि नयाँ एल्बम बजारमा ल्याउँदै छु । तर, प्राविधिकरुपले राम्रो गीति एल्बम तयार पार्ने क्रममा केही ढिलो भएको र मिडिया क्षेत्रमा म आउन नभ्याएको हुनाले श्रोताको नजरमा निस्क्रिय देखिएको हुन सक्छ ।
सफल गायक बन्न के गर्नुपर्छ ?
पहिलो कुरा कामप्रति इमान्दार हुनुप¥यो, नयाँ गीत सङ्गीत दर्शक–श्रोतामाझ ल्याउनुप¥यो । कामप्रति लगनशील भइयो भने र सर्जकहरुले तयार पारेका गीतलाई लयबद्ध गाउन सक्यो भने निश्चय नै गायनमा सफल बन्न सकिन्छ ।
गायक नभएको भए के बन्नुहुन्थ्यो ?
गीत त स्कुलदेखि नै गाउँथे, र एकदिन म सबैको लोकप्रिय गायक बन्छु भन्ने लागिसकेको थियो । सायद गायक नबनेको भए म टेलिभिजन पत्रकार बन्थेँ । किनभने मैले १२ वर्ष रेडियोमा काम पनि गरिसकेको थिए र मलाई सगरमाथा टेलिभिजनमा काम गर्ने अवसरसमेत आएको हुनाले पनि गायकको विकल्पमा पत्रकार बन्थेँ होला ।
साङ्गीतिक क्षेत्रमा लागेपछि के पाउनु, के गुमाउनुभयो ?
पाउनु त मैले धेरै पाएको छु । १० वर्षदेखि यसै पेसाबाट मैले परिवार धानिराखेको छु । अनि सबैभन्दा ठूलो कुरा त दर्शक–श्रोताहरुको अपार माया र साथ पाएको छु । गुमाउन चाहिँ खासै केही गुमाएजस्तो लाग्दैन ।
यो क्षेत्रमा लागेर बा“च्न सकिन्छ ?
बाँच्नको लागि त जुनसुकै क्षेत्रमा पनि सङ्घर्ष गर्नुपर्छ । फेरि यो क्षेत्रमा बढी मेहनत ग¥यो भने बाँच्न चाहिँ सकिन्छ । मलगायत अन्य कलाकारहरु पनि सङ्गीत क्षेत्रबाट नै बाँचिरहका छन् । तर, सङ्गीत क्षेत्रमा गरी खान मेहनत, व्यावसायिक सोच र निरन्तरता चाहिँ हुनैपर्छ ।

‘शिक्षालाई विश्वबजारमा प्रतिस्पर्धी बनाउनुपर्छ’

नेपालको शैक्षिक क्षेत्रमा थुप्रै समस्या देखिएका छन् । विद्यार्थी सङ्गठनहरूले पटक–पटक आन्दोलन गर्दै आए पनि समस्या समाधान हुन सकेका छैनन् ।
शैक्षिक आन्दोलनको अग्रणी मोर्चामा रहेर काम गर्दै आएको विद्यार्थी सङ्गठन अखिल नेपाल स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन (अनेरास्ववियु) शैक्षिक समस्या उन्मूलनका लागि के गर्दैछ ? अनेरास्ववियुका केन्द्रीय उपाध्यक्ष लक्ष्मण लम्सालस“ग कलेज टाइम्सले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश ।
अहिले शैक्षिक आन्दोलन अहिले कता जा“दैछ ?
जनआन्दोलनभन्दा अगाडि हामी राजनीतिक परिवर्तनका लागि लाग्यौं । अब हामी शिक्षामा केन्द्रित भएका छौँ । गएको असारमा शैक्षिक सम्मेलन गरेर सङ्घीयतामा शिक्षा नीतिका रूपमा छवटा विषयलाई अगाडि बढाउने निस्कर्ष निकालेका छौं । निम्न प्राथमिक शिक्षा, विद्यालय शिक्षा, विश्वविद्यालय शिक्षा, प्राविधिक शिक्षालगायत छवटा विषय सङ्घीयतामा हुने शिक्षानीति भनेर अगाडि सारेका छौँ ।
सम्मेलनबाट आएका निष्कर्षको एउटा किताब प्रकाशन गर्ने तयारीमा छौँ । जसमा सरोकारवाला विद्यार्थीहरू, प्राध्यापकहरू, शिक्षाविद्हरू, विश्वविद्यालयका विज्ञहरू, निजी क्षेत्रका कुरा, सामुदायिक  क्षेत्रका समस्या र चुनौतीहरूलाई समेटेर अबको १० वर्षमा निजी तथा सामुदायिक क्षेत्रमा कस्तो शिक्षानीति आवश्यक पर्छ र त्यो कसरी बनाउन सकिन्छ भन्ने समावेश गर्ने छौँ । विश्व बजारीकरण भैरहेका बेला नेपालको शिक्षालाई पनि विश्वबजारमा प्रतिस्पर्धा गर्नसक्ने बनाउन लागिपर्ने बेला आएको छ ।
त्यसैले शिक्षालाई सर्वसुलभ, गुणस्तरीय र  प्रतिस्पर्धात्मक बनाउन अनेरास्ववियुको आन्दोलन जारी छ । साथै हाम्रो समाजलाई चाहिने दक्ष जनशक्ति, जस्तै ः इन्जिनियर, डाक्टर, वकील, प्राध्यापक आदि उत्पादन गर्नसक्ने शिक्षाप्रणाली बनाउने एजेन्डा लिएर हामी अगाडि बढिरहेका छौँ ।
अहिले एकातर्फ गुणस्तरीयताको नाममा मह“गा विद्यालय छन् भने अर्कातर्फ सामुदायिक विद्यालयको सुधार छैन । यसलाई समान बनाउन अनेरास्ववियुको आन्दोलनले के गर्छ ?
अहिले पनि नेपालका सामुदायिक विद्यालयमा पढ्ने विद्यार्थीको सङ्ख्या ८० प्रतिशत छ र राज्यले कूल बजेटको १७ प्रतिशत लगानी गर्छ । अहिलेको अवस्थामा त्यो ठीक छ–छैन, बहसकै विषय हो । तर, त्यसको प्रतिफल भने राम्रो छैन । त्यसको मुख्य कारण हो, शैक्षिकनीति राम्रो नहुनु र भएको नीति पनि कार्यान्वयन नहुनु हो । कार्यान्वयन गर्ने पक्षका व्यक्तिहरू नै त्यो नीतिमा विश्वास गर्दैनन्, नीति निर्माताका सन्तान नै निजी विद्यालयमा पढिरहेका छन् । त्यसकारण अहिले शैक्षिक बेरोजगारहरू बढिरहेका छन् ।
इमान्दार अनुगमन, मूल्याङ्कन, दण्ड र सजायको व्यवस्था छैन । त्यसकारण राज्यले कूल बजेटको १७ प्रतिशत लगानी गर्दा पनि निजी र सरकारी विद्यालय तथा कलेजको शिक्षा समान हुन सकेको छैन । अनेरास्ववियुले अन्दोलनकै रूपमा नीति निर्माण परिवर्तनका लागि शैक्षिक सम्मेलन गरेको हो । सम्मेलनले अबको विश्वविद्यालय, विद्यालय र प्राविधिक शिक्षा कस्तो बनाउने बन्ने बहस चलाउने, देश सङ्घीय संरचनामा जाँदा शिक्षाप्रणाली कस्तो बनाउने, कर्णालीमा सुहाउँदो शिक्षा प्रणाली झापामा नसुहाउन सक्छ, कहाँ के–के सम्भावना छन् ? तिनलाई उकास्न शिक्षा प्रणालीलाई कसरी विभाजन गर्ने जसका कारण देशको विकासमा टेवा पु¥याउन सकियोस् आदि कुरालाई ध्यान दिई अगाडि बढ्ने सवाल उठाएको छ । यो पनि एउटा आन्दोलन हो । यसले देशको शिक्षाप्रणालीलाई सेवामुखीभन्दा उत्पादनमुखी बनाउनेमा जोड दिन्छ ।
शिक्षामा रहेको द्वैध प्रणालीका कारण मुलुकमा २० प्रतिशत निजी क्षेत्रले उत्पादन गरेको जनशक्तिले ८० प्रतिशत सामुदायिक क्षेत्रले उत्पादन गरेको जनशक्तिलाई होच्याउने काम गरिहेको छ । यसको अन्त्यका लागि चेतनाको स्तरमै काम गर्न हामी लागिरहेका छौँ । आन्दोलन भनेको बन्द गर्नु ढुङ्गामुडा गर्नु मात्र होइन, यसका लागि हामीले बहस, अन्तक्र्रिया, जनचेतनालगायतका कार्यक्रम गरिरहेका छौँ ।
शिक्षामा भएका समस्या हटाउन विभिन्न विद्यार्थी सङ्गठन सक्रिय छन् । सबैको एउटै उद्देश्य भएपछि सहकार्य हुनुपर्ने तर विद्यार्थी सङ्गठनहरू चाहि“ आपसमै मिल्न नसकेका नि ?
क्रियाशील विद्यार्थी सङ्गठन धेरै छन् । तर, ती एउटै समाज र परिवेशका भएकाले समस्या समाधानका लागि सबैका एजेण्डा एउटै हुन सक्छन् । तर, सङ्गठनले के भन्छन् भन्दा पनि के गर्छन् भन्ने कुराले महत्व राख्छ । विषय उठाएर त्यसलाई पूरा गर्न योजनाबद्ध तरिकाले लागेका छन् कि छैनन् त्यो कुरा महत्वपूर्ण हो । धेरै विद्यार्थी सङ्गठनहरू शैक्षिक आन्दोलनभन्दा पनि राजनीतितर्फ आकर्षित छन् । उनीहरू साङ्गठानिक फाइदाका पछाडि लाग्दा विश्वविद्यालयमा अनियमितता, भ्रष्टाचारजस्ता विकृति–विसंगतिले मौलाउने ठाउँ पाएका छन् । अब विद्यार्थी सङ्गठनले साङ्गठानिक फाइदाभन्दा पनि शैक्षिक सुधारमा बढी ध्यान केन्द्रित गरेर लाग्नुपर्ने बेला भएको छ ।
अहिलेसम्म कतिपय आन्दोलन र एजेण्डाहरूमा धेरै विद्यार्थी सङ्गठनहरू एकजुट भएर बहस, छलफल र आन्दोलन गर्दै आएका छौं । सबै विद्यार्थीहरू एकजुट भएर अभियान थाल्ने हो भने नहुने केही छैन । तर, अहिले हुनुपर्ने जति गतिविधि हुन सकेको छैन । एकजुट भएर एउटै एजेण्डामा लाग्नुपर्ने बेला भने आएको छ ।
विद्यार्थी सङ्गठनहरू शैक्षिक आन्दोलनमा केन्द्रित हुनुपर्नेमा सङ्गठन बिस्तार र सङ्गठनको विवाद मिलाउनमै व्यस्त छन्, यो अवस्थामा कसरी शैक्षिक आन्दोलनले गति लेला ?
तपाईले भनेको ठिकै हो । यही सामाजिक सम्बन्ध संरचना सबै यसकै उपज भएकाले यहाँ पनि मतभेद छन् । मुलुकको अस्थिर राजनीतिले समाजको सबैक्षेत्रलाई प्रभाव पारेको कुरा सत्य हो । विभिन्न विद्यार्थी सङ्गठनमा विवाद छन्, अनेरास्ववियुमा पनि मतभेद हुन सक्छन् । आन्तरिक जीवनका मदभेद सार्वजनिक हुन्छन् तर हामी के गर्दै आइरहेका छौँ, के गर्छौ, के गर्न चाहन्छौँ भन्ने कुरा सार्वजनिक हुँदैनन् । यसले गर्दा मूल मुद्दामा पूर्णरूपमा ध्यान केन्द्रित हुन नसकेको यथार्थ हो । अहिले हामीकहाँ यस्तो गलत प्रवृत्ति मौलाइरहेको छ । यो राम्रो कुरा हैन अबका दिनमा सबै सङ्गठन एकजुट भएर विकृति विसङ्गति हटाउँदै समस्या–समाधान गर्नेतर्फ लाग्नुको विकल्प छैन ।
अब सुधार हुन्छ भनेर ढुक्क कसरी हुन सकिन्छ त ?
यो निराशा र कुन्ठा पालेर बस्ने बेला होइन । अब अभियान सुरु गरौँ । सुरुमा उपलब्धि कम होला तर पछि आफैँ  ठीक हुँदै जान्छ । गतिशील, क्रियाशील भएर सामुहिक पहलकदमी चल्नुपर्छ । समाजका सबै क्षेत्र सकारात्मक भएर लाग्ने हो भने हाम्रो यथास्थितिलाई परिवर्तन गर्न सम्भव हुन्छ । त्यसका लागि अनेरास्ववियुले अभियान थालिसकेको छ । यो अभियानमा साथ दिन म सबैसँग आग्रह गर्दछु ।

मर्यादित हुनेले पुरस्कार पाउँछन्

चिट चोरेर पास हुने परीक्षाका रूपमा छवि बिगार्दै गएको एसएलसी परीक्षा विगतकोभन्दा मर्यादित हुने परीक्षा नियन्त्रण कार्यालयले दावी गरेको छ । शिक्षामन्त्रीसमेतले परीक्षालाई मर्यादित र कडा बनाउने घोषणा गरेको समयमा एसएलसीको तयारीका विषयमा परीक्षा नियन्त्रण कार्यालयका नियन्त्रक डिल्लीराम रिमालस“ग सुदीप कोइरालाले गरेको कुराकानी ः

ड्डयस वर्ष परीक्षा कसरी मर्यादित होला ?
कुनै–कुनै पुरानै कार्यक्रमलाई निरन्तरता दिएका छौँ । शान्तिसुरक्षाका लागि यस वर्ष पनि गतवर्षझैँ सुरक्षाकर्मी परिचालन गरिने छ । परीक्षालाई अमर्यादित बनाउने केन्द्राध्यक्ष, सहायक केन्द्राध्यक्ष र निरीक्षकहरूलाई कारवाहीको भागिदार बनाउने व्यवस्था गरेका छौँ । सँगसँगै राम्रा काम गर्ने केन्द्र तथा केन्द्राध्यक्षलाई पुरस्कृतसमेत गर्नेसमेत व्यवस्था गरिएको छ ।
ड्डपरीक्षाकेन्द्र तय हु“दा वरिपरि पर्खाल र केन्द्र हाताभित्र फोटोकपी सञ्चालक छन्–छैनन्, कत्तिको ध्यान दिनुभयो ?
अवश्य पनि ध्यान पुगेको छ । केन्द्र निर्धारण गर्ने समयमा नै कस्ता केन्द्रहरू निर्धारण गर्ने कम्पाउण्ड भएका, भौतिक हिसाबले परीक्षा दिन सुविधायुक्त स्थान छनौट गर्न निर्देशन दिएअनुसार नै काम भएको छ भन्ने विश्वास लागेको छ । जहाँसम्म बाहिरको भीडको कुरा छ, त्यो भीड नियन्त्रणका लागि परीक्षा समन्वय समितिले कदम चालोस्, त्यो अधिकार समन्वय समितिलाई छ । कतिपय कुरा केन्द्रमा बैठक गरेर पुनः पठाउन सक्छौँ ।
ड्ड अमर्यादित परीक्षा गराउनेहरूलाई कारवाही होला भनेर कसरी विश्वास गर्ने ?
गत वर्ष कारवाही नभएका होइनन् । कतिपय कुरा बाहिर आएनन्, सार्वजनिक भएनन् । गत वर्ष गल्ती गरेका केन्द्रहरू यसवर्ष हटेका छन् । कतिपय ठाउँमा केन्द्र उही परे पनि व्यवस्थापन चाहिँ जिल्लाले परिवर्तन गरेको जानकारी प्राप्त भएको छ । यस वर्ष भने अभिलेख राखेर त्यस्ता केन्द्रहरूलाई सूचीकृत गर्ने र अर्को वर्ष समावेश नगर्ने किसिमले हामी अगाडि बढेका छौँ । त्यही निर्देशन जिल्लामा पठाएका छौँ ।
ड्डविगतजस्तै धमिराले खाएका उत्तरपुस्तिका परीक्षार्थीको हातमा पुग्दैन भन्ने पत्यारिलो आधार के होला ?
यस वर्ष त्यस्तो नहोला । यस वर्ष हामीले पुरानो भण्डारणबाट उत्तरपुस्तिका पठाएका छैनौँ । उत्तरपुस्तिका जस्ले छाप्ने अनुमति पायो, त्यसको प्रेसबाट सोझै जिल्ला पठाएका छौँ, र जिल्लाका साथीहरूलाई उत्तरपुस्तिका हेर्नुस् र खराब छ भने नबुझ्नुस् भनेका छौँ ।
ड्डअनगुमनकर्ता र अवलोकनकर्ताको मापदण्ड कस्तो छ ?
केन्द्रले अनुगमनको व्यवस्था गरेको हुन्छ । एउटा शिक्षा मन्त्रालयले १४ जना सहसचिवलाई टिम लिएर एक–एकवटा अञ्चल पठाएको हुन्छ । त्यो अनुगमन टोली अधिकार–सम्पन्न हुन्छ । यसले विद्यार्थी उठाउनेदेखि लिएर केन्द्र र केन्द्राध्यक्षसमेत खारेज गर्न सक्छ ।
त्योबाहेक क्षेत्रीय निर्देशकसहित सम्बन्धित क्षेत्रमा आफ्नो टोली लिएर अनुगमनमा निस्कन सक्छ । यो टोली पनि सहसचिवझैँ अधिकार–सम्पन्न हुन्छ । यसले पनि सबैलाई कारवाही गर्नसक्ने र जरुरी परेमा केन्द्र खारेजीको सिफारिससमेत गर्न सक्छ ।
यस्तै, तेस्रो अनुगमन समन्वय समितिले गर्छ । जुन प्रमुख जिल्ला अधिकारीको संयोजनमा हुन्छ । यसले पनि केन्द्र खारेजीको सिफारिससम्म गर्न सक्छ । योबाहेक जिल्लामा बनेको अर्को अवलोकन टोली हुन्छ, त्यसले दिनभरि भएका गल्ती सुधार गर्न निर्देशन दिन्छ ।
ड्डसुरक्षाको अवस्था कस्तो छ ?
प्रत्येक परीक्षाकेन्द्रमा १० भन्दा बढी सुरक्षाकर्मी परिचालन हुन्छन् । कम्पाउण्डभन्दा बाहिर सुरक्षाकर्मीले सुरक्षा दिने र परीक्षा केन्द्रभित्र सम्बन्धित केन्द्राध्यक्षले नियन्त्रण गर्ने गरी समन्वय गरिएको छ ।